Simidin Tarihi: Osmanlı Kayıtlarından Bugünün Sofrasına

Simit ne zaman ortaya çıktı?

Simidin tek bir kişi tarafından, tek bir günde bulunduğunu söylemek için yeterli kanıt yok. Sözcüğün eski metinlerdeki anlamı da bugünkü ürüne her zaman karşılık gelmez. Bu nedenle kelimenin tarihiyle susamlı halka biçiminin tarihini aynı şey kabul etmemek gerekir.

Kartal Kaymakamlığının İstanbul sokak lezzetleri anlatısı, 1593 tarihli Üsküdar sicilinde geçen “simid-i halka” kaydına dikkat çeker. Bu belge bize simidin o dönemde gündelik ekonomik hayatın bir parçası olduğunu gösterir; bütün geçmişinin o yıl başladığını göstermez.

Has undan halka biçimindeki yiyeceğe

Fahri Dikkaya’nın Millî Folklor dergisindeki araştırması, eski metinlerde has beyaz un için kullanılan simit sözcüğüyle sonradan aynı adı alan yiyecek arasındaki ilişkiyi inceler. Sözcük zaman içinde hem malzemeyi hem ondan yapılan ürünü anlatabilir.

Tarih okurken küçük ama önemli ayrım

Bir metinde “simit” yazması tek başına bugünkü boyutu, susam miktarını veya üretim tekniğini kanıtlamaz. Ürünü tanımak için kaydın bağlamına, biçim tarifine ve dönemin diğer belgelerine birlikte bakılır.

Evliya Çelebi’nin dünyasında simitçiler

Evliya Çelebi’nin Seyahatnâmesi, simitçi esnafını ve farklı büyüklükteki simitleri anlatır. Dikkaya’nın incelemesinde bu bilgiler narh kayıtlarıyla birlikte değerlendirilir. Böylece yalnızca bir tarif değil, üreticileri ve satıcıları olan bir meslek dünyası görünür olur.

Narh, belirli malların satış fiyatı ve ölçüsüne ilişkin düzenlemelerle bağlantılıdır. Tarihî ağırlıkların değişmesi bu yüzden doğrudan bir lezzet tarifi sayılmaz. Küçülen ya da büyüyen halka, ekonomik koşulları ve satış düzenini de düşündürür.

Bir şehirden diğerine değişen halka

Bugün simit denildiğinde tek bir görüntü düşünsek de Türkiye’nin simitleri aynı değildir. İzmir gevreğinin sıcak pekmezleme tekniği, Ankara simidinin koyu görünümü ve Trabzon simidinin pekmezsiz hazırlanması bu çeşitliliği görünür kılar.

Bu farkları bir “en iyi simit” yarışına çevirmek yerine ustalık tercihleri olarak okumak daha açıklayıcıdır. Hamurun biçimi, yüzey işlemi ve fırındaki pişirme; benzer malzemelerle farklı bir yeme deneyimi yaratır. Yöresel adların korunması da bu ayrıntıların unutulmamasına yardımcı olur.

Yaşayan bir yemek kültürü

İstanbul İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün ulusal envanter listesinde simit, 2017 yılıyla yer alır. Bu kayıt Türkiye’deki somut olmayan kültürel miras envanterine ilişkindir; UNESCO’nun uluslararası miras listelerine kayıt anlamına gelmez.

Simidin bugünkü hikâyesi de sürüyor: bir çay molasında paylaşılıyor, kahvaltı tabağına ekleniyor, farklı eşlikçilerle yeniden yorumlanıyor. Onu tanımak için hem geçmişteki belgelere hem bugünkü üretim farklılıklarına bakmak gerekir. Bölgesel simit yazılarımızda bu farkları ayrı ayrı ele alıyoruz.

Kaynaklar ve okuma notu

Bu yazı aşağıdaki resmî belgeler ve kültür yayınlarından yararlanılarak hazırlandı. Görseller özellikleri anlatan özgün illüstrasyonlardır; belirli bir üreticinin ürün fotoğrafı değildir.

Fahri Dikkaya — Evliya Çelebi Seyahatnâmesi’nde Simit ve Simitçiler, Millî Folklor 92 (2011) ↗

Kartal Kaymakamlığı — İstanbul’u İstanbul Yapan Sokak Lezzetleri ↗

İstanbul İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Ulusal Envanterdeki Miraslar ↗

TÜRKPATENT — İzmir Gevreği sicil belgesi ↗

Trabzon Büyükşehir Belediyesi — T Dergi, Trabzon Simidi ↗

Bu rehberde anlatılan yöresel çeşitler Simit Omlet satış menüsü değildir. Güncel ürünlerimizi menü bölümünden inceleyebilirsiniz.